یکی از علل اصلی بی‌خوابی، تنش‌های فکری و ذهنی است که در پاره‌ای موارد با اختلالاتی مانند غلبه سودا همراه است که در این صورت باید پاکسازی انجام شود.
گیاهان دارویی مثل گاوزبان، سنبل‌الطیب، بادرنجبویه، چای کوهی می‌توانند با خاصیت خود باعث بهبود نسبی شوند، البته با توجه به سازگاری فردی و مزاجی و محدودیت‌های مصرف این گیاهان ضروری است.

خواب‌های بد موقع

❊ خواب «عَیلوله»، «حَیلوله» و «فَیلوله»
- «عَیلوله» خواب پس از نماز صبح است که موجب بیماری می‌شود، به‌ویژه اگر بلافاصله پس از اذان صبح باشد.
- «حَیلوله» به خواب پس از اذان ظهر می‌گویند که خواب مضری است و باعث فراموشی می‌شود.
- «فَیلوله» خواب آخر روز و پیش از اذان مغرب است و باعث بیماری‌های زیادی می‌شود.

خواب روز، خصوصاً خواب نزدیک غروب آفتاب که آن را «خواب مرگ» نیز می‌نامند، عوارض زیادی در پی دارد از جمله:
- بیماری‌های رطوبی و نزله. نزله مفهوم بسیار گسترده‌ای دارد و به طور کلی هر نوع ریزش مواد از بالا به پایین در بدن را شامل می‌شود اما یکی از شایع‌ترین اشکال آن ریزیش ترشحات پشت حلق است که از نظر طب ایرانی منشأ بیماری‌های بسیاری است.
- سستی بدن و احساس کسالت (کاهش قوای نفسانی)
- بزرگی طحال
- بوی بد دهان
- کندی ذهن
- کاهش اشتها
- ایجاد تب
- تباهی رنگ پوست

❊ بیشترین ضرر خواب روز متوجه سردمزاجان و ترمزاجان است.
❊ خواب روز نمی‌تواند جایگزین خواب شب باشد و افرادی که به خواب روز عادت دارند باید به تدریج تغییر عادت دهند.

خوابی که پیش از ظهر و قبل از صرف غذا، به‌ویژه در روزهای بلند سال و البته به شرط سحرخیزی صورت گیرد، «قیلوله» نامیده شده و خواب مفیدی است که باعث تجدید قوای بدنی می‌گردد.

عوارض بی‌خوابی

❊ از بین رفتن رطوبات اصلی بدن
❊ غلبه خشکی بر مزاج مغز
❊ احتراق اخلاط، به معنی تغییر در سوخت و ساز بدن و ایجاد مواد به اصطلاح سوخته است.
❊ اختلال هضم
❊ ضعف قوت
❊تیرگی رنگ پوست
اگر بی‌خوابی طولانی گردد، فرد تسلط بر اعمال و رفتارش را از دست داده احتمال بروز حالات جنون‌آمیز وجود دارد.

عوارض خواب زیاد

❊ خواب بیش از هشت ساعت معمولاً بیش از نیاز بدن بوده و مضر است؛ اولین علایم ضرر این خواب می‌تواند ورم بالای چشم و زرد شدن چهره باشد.
❊ گرسنگی در خواب طولانی مدت می‌تواند باعث تحلیل رطوبات اصلی بدن و نهایتاً دق (نوعی لاغری بیمارگونه) و سرد شدن بدن شود.
❊ خواب بیش از اندازه باعث اختلال هضم و تولید اخلاط نامناسب می‌شود که قابلیت مصرف برای بدن را ندارد.
❊ خواب زیاد قوت‌ها را سست کرده، باعث افزایش رطوبت غیرطبیعی و سردی در بدن و اعضا و کدورت حواس می‌شود.

چند هشدار!
- ریختن آب دهان به روی بالش و وجود کف‌های خشک شده اطراف دهان را جدی بگیرید.
- حرکات بسیار زیاد و دندان قروچه خصوصاً در اطفال باید مورد توجه قرار گیرد.
- تعریق بیش از حد در خواب نشانه‌ای از وجود برخی بیماری‌ها است و باید مورد بررسی قرار گیرد.
- خروپف زیاد می‌تواند نشانه وجود رطوبت زیاد در بدن و تورم و بزرگی لوزه‌ها یا زبان کوچک باشد.
- هر نوع دردی که فرد را از خواب بیدار کند مثل سردرد یا درد شکم می‌تواند نشان‌دهنده وجود بیماری خطرناک باشد.
- خواب‌های ترسناک، تکرار شونده و پریدن از خواب ممکن است نشانه شرایط روحی نامناسب و یا وجود برخی مواد نامناسب در بدن باشد.
- در تمام موارد فوق مراجعه به پزشک متخصص طب ایرانی توصیه می‌شود.


عطاری کاویانی، از 1343
www.attarikaviani.ir